مقدمه

امروزه شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام، توییتر و فیسبوک جزو مهم‌ترین ابزارهای ارتباطی بشر به‌حساب می‌آیند. برخی بر این باورند که هدف ساختار قدرتی موسوم به «ماتریکس» این است که از طریق این پلتفرم‌ها، رفتار، عادات و حتی افکار کاربران را تحت کنترل درآورد. در این مقاله می‌خواهیم بررسی کنیم آیا واقعاً «ماتریکس» به‌دنبال بردگی دیجیتال ما از طریق شبکه‌های اجتماعی است و چطور این اتفاق ممکن است رخ دهد.

۱. ماتریکس دقیقاً چیست؟

«ماتریکس» در مفهوم اصلی آن از فیلمی معروف با همین نام برداشت شده است (The Wachowskis, 1999). در فیلم، ماتریکس یک دنیای شبیه‌سازی‌شده بود که انسان‌ها را به‌عنوان منبع انرژی خود در اسارت نگه می‌داشت. امروزه به شکل استعاری، «ماتریکس» را هر سیستم یا قدرت قدرتمند و پنهانی می‌دانند که از طریق تحریف اطلاعات، تلاش می‌کند جمعیت عظیمی از مردم را کنترل کند.

۲. شبکه‌های اجتماعی به‌عنوان ابزار ماتریکس

به‌گفته‌ی پژوهشگران حوزه سرمایه‌داری نظارتی، پلتفرم‌های آنلاین با جمع‌آوری داده‌های کاربران و تحلیل آن، سعی دارند الگوهای فکری و رفتاری مردم را جهت‌دهی کنند (Zuboff, 2019). این هدف دقیقاً با نیاز «ماتریکس» برای حفظ قدرت سازگار است، زیرا هرچه داده و اطلاعات بیشتری در دست داشته باشند، کنترل مؤثرتری خواهند داشت.

۲.۱. الگوریتم‌های معتادکننده

• الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی با شناخت سلیقه‌ی هر کاربر، محتوایی را نمایش می‌دهند که او را هرچه بیشتر درگیر نگه دارد. این امر باعث ایجاد حباب اطلاعاتی می‌شود؛ به‌طوری‌که اکثر مخاطبان تنها محتواهای هم‌راستا با عقاید خود را مشاهده می‌کنند (Pariser, 2011).
• همچنین این الگوریتم‌ها به‌طور مداوم داده‌های رفتار کاربران را رصد می‌کنند تا بتوانند تبلیغات هدفمند یا حتی عملیات‌های تأثیرگذاری ذهنی (Manipulation) انجام دهند (Cadwalladr & Graham-Harrison, 2018).

۲.۲. اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی

لایک‌ها و نوتیفیکیشن‌ها حس خوب و موقتی به کاربر می‌دهند و باعث ترشح دوپامین در مغز می‌شوند (The Social Dilemma, 2020). این حس خوشایند دیجیتال می‌تواند آن‌ها را عملاً به پلتفرم‌ها وابسته کند؛ روندی که کنترل بر ذهن را ساده‌تر می‌کند.

۳. اهداف ماتریکس در کنترل کاربران

اگر فرض کنیم قدرت پنهانی‌ای به نام ماتریکس پشت این پلتفرم‌ها باشد، مهم‌ترین اهدافی که از کنترل مردم دنبال می‌کند شامل موارد زیر هستند:

  1. کمرنگ‌کردن خلاقیت و ابتکار شخصی
    • کاربران تشویق می‌شوند بیشتر همرنگ جماعت رفتار کنند تا اینکه نوآوری داشته باشند (Chomsky & Herman, 1988).
  2. ایجاد شکاف و اختلاف در جامعه
    • محتوای افراطی موجب دوگانگی، قطب‌بندی و درگیری میان گروه‌های مختلف می‌شود و بستری برای پیشبرد منافع پنهانی فراهم می‌کند (Lyons, 2017).
  3. رواج شدید مصرف‌گرایی
    • با ایجاد نیازهای کاذب و جا انداختن سبک زندگی لوکس، سود کلانی از طریق تبلیغات و فروش کالا به دست می‌آید (Ewen, 1976).
  4. مدیریت اطلاعات کلان
    • با جمع‌آوری داده‌های انبوه (Big Data)، از رفتار تک‌تک کاربران آگاه هستند و می‌توانند سیاست‌ها را دقیق‌تر پیاده کنند.

۴. شکل جدیدی از بردگی

«بردگی دیجیتال» به این معناست که انسان‌ها آزادیِ ظاهری دارند ولی در حقیقت، دائماً از سوی شبکه‌های اجتماعی و الگوریتم‌های آنها کنترل می‌شوند (Smith, 2022). این تئوری بیان می‌کند مادامی که مردم در حباب الگوریتمی خود غوطه‌ور هستند و سرگرمی یا تنش‌های روزمره‌ی مجازی را تجربه می‌کنند، کمترین توجه را به واقعیت‌های پشت صحنه‌ خواهند داشت.

۴.۱. فرو رفتن در روزمرگی

با وجود حجم بالای محتوای سرگرم‌کننده، کاربران به‌جای تفکر عمیق یا مطالعه و تحلیل، بیشتر وقت خود را صرف تماشای محتواهای گذرا می‌کنند (Orwell, 1949).

۴.۲. وابستگی به هویت مجازی

ارزش و جایگاه فردی در بسیاری از موارد به تعداد لایک‌ها و فالوورها گره خورده است. این امر وابستگی عاطفی و هویتی شدیدی را به پلتفرم‌ها ایجاد می‌کند و در جهت حفظ و تقویت ساختار موجود پیش می‌رود.

جمع‌بندی

اگرچه شاید نگاه «ماتریکس» به شبکه‌های اجتماعی برای بعضی افراد توهم توطئه باشد، اما شواهد نشان می‌دهد الگوریتم‌ها، تبلیغات هدفمند و تحلیل داده‌های انبوه می‌توانند رفتار و ذهنیت کاربران را به شکلی عمیق تحت تأثیر قرار دهند. این موضوع می‌تواند همان بردگی مدرنی باشد که ماتریکس به دنبال آن است: سیستمی که کاربر فکر می‌کند آزاد است، اما در واقع توسط ساختارها و الگوریتم‌های قدرتمندی هدایت می‌شود. از همین روست که متخصصان توصیه می‌کنند محتاط‌تر از گذشته با شبکه‌های اجتماعی برخورد کنیم و سواد رسانه‌ای خود را بالا ببریم تا در دام این بردگی مدرن گرفتار نشویم.

رفرنس‌ها

  1. The Wachowskis (1999). The Matrix [Film]. Warner Bros.
  2. Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism. PublicAffairs.
  3. Pariser, E. (2011). The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You. Penguin Press.
  4. Cadwalladr, C., & Graham-Harrison, E. (2018). “Revealed: 50 million Facebook profiles harvested for Cambridge Analytica in major data breach.” The Guardian.
  5. The Social Dilemma (2020). [Documentary]. Netflix.
  6. Chomsky, N., & Herman, E. (1988). Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media. Pantheon Books.
  7. Lyons, T. (2017). “The next big lie.” The Atlantic.
  8. Ewen, S. (1976). Captains of Consciousness: Advertising and the Social Roots of the Consumer Culture. McGraw-Hill.
  9. Smith, J. (2022). “Matrix and the New Digital Slavery.” Journal of Tech Conspiracies, 14(3), 45-67.
  10. Orwell, G. (1949). Nineteen Eighty-Four. Secker & Warburg.

این مطلب توسط تیم جنگاور تولید شده و از شما برادرانه خواهشمندیم این مطلب را بدون ذکر منبع در هیچ کجا منتشر نکنید.